مخترع پیانو کیست؟ بیوگرافی Bartolomeo Cristofori

وقتی صدای پیانو را می‌شنویم، کمتر به این فکر می‌کنیم که این ساز چه مسیری را طی کرد تا به شکل امروزی رسید. این ساز  نتیجه‌ سال‌ها تلاش یک مرد ایتالیایی برای حل یک مشکل به‌ظاهر کوچک بوده است: چرا نوازنده نمی‌تواند شدت صدای ساز خود را کنترل کند؟ پاسخ به همین پرسش، جهان موسیقی را برای همیشه تغییر داد و ساز پیانو را متولد کرد. در این مقاله قرار است ببینیم مخترع پیانو چه کسی بود، او چگونه به این اختراع رسید، چه سرنوشتی در انتظار کارش بود و چطور طی سه قرن، پیانوی ابتدایی او به سازی تبدیل شد که امروز در سالن‌های کنسرت و خانه‌های میلیون‌ها نوازنده جای دارد.

به نقل از دانشنامه ویکی پدیا:

تعداد کل پیانوهای ساخته‌‌شده توسط کریستافوری ناشناخته است ولی نُه عدد پیانو از او، امروز در موزه موسیقی لایپزیگ و نیز دانشکده هنرهای زیبای فلورانس برجا مانده است.

دوران کودکی کریستوفوری

اطلاعات دقیقی از دوران کودکی کریستوفوری در دست نیست، اما می‌دانیم که او در ساخت هارپسیکورد (سازی شبیه پیانو با مکانیزم صدایی متفاوت) مهارت بالایی داشت و همین مهارت باعث شد در حدود سال ۱۶۸۸ توسط فردیناندو دومچی، فرزند کوزیمو سوم مدیچی و یکی از حامیان بزرگ هنر در فلورانس، به دربار دعوت شود. کریستوفوری در آنجا مسئولیت نگهداری و ساخت سازهای کیبوردی خاندان مدیچی را بر عهده گرفت. این موقعیت به او امکان داد سال‌ها روی طراحی‌های جدید آزمایش کند، بدون آنکه دغدغه‌ معیشت داشته باشد.

محدودیت‌های هارپسیکورد

برای فهمیدن اهمیت کار کریستوفوری، باید کمی به عقب برگردیم و ببینیم پیش از پیانو، نوازندگان با چه سازی کار می‌کردند. هارپسیکورد، محبوب‌ترین ساز کیبوردی قرن هفدهم اروپا، صدایش را از طریق ضربه به سیم‌ها توسط یک زایده‌ کوچک به نام «پلکتروم» تولید می‌کرد. این مکانیزم هرچقدر هم که ظریف طراحی شده بود، یک ایراد اساسی داشت و آن این بود که صدای خروجی، مستقل از میزان فشاری بود که نوازنده روی کلید وارد می‌کرد. یعنی چه نوازنده به‌آرامی کلید را لمس می‌کرد و چه با تمام قدرت روی آن می‌کوبید، صدای خروجی تقریباً یکسان بود.

به نقل از ویکی پدیا:

هارپسیکورد (به انگلیسی: harpsichord) یا چمبالو (به ایتالیایی: cembalo) یا کلاوسن (به فرانسوی: Clavecin) یکی از سازهای کلاویه‌دار است. شکل ظاهریِ هارپسیکورد تقریباً شبیه پیانو است، اما شیوهٔ ایجاد صدا در این دو ساز با هم تفاوت‌هایی دارد؛ در هارپسیکورد، با فشردن کلاویه‌ها و حرکت اجزای یک سیستم مکانیکی متصل به آن‌ها، زائده‌های کوچک (مضراب مانند) سیم‌ها را به ارتعاش درمی‌آورَد و صدا ایجاد می‌شود.

همین محدودیت باعث می‌شد آهنگ‌سازان نتوانند احساسات ظریف موسیقایی، مثل تدریجی بلند و آرام‌شدن صدا (که در اصطلاح موسیقی به آن «داینامیک» می‌گویند) را در اجرا پیاده کنند. کلاویکورد، ساز دیگری که در همان دوره رواج داشت، مشکل کنترل شدت صدا را تا حدی حل کرده بود، اما صدایش آن‌قدر ضعیف بود که برای اجرای عمومی و در سالن‌های بزرگ کاربردی نداشت. کریستوفوری دقیقاً همین شکاف، یعنی نیاز به سازی که هم‌صدای بلند هارپسیکورد و هم حساسیت کلاویکورد به میزان فشار انگشتان نوازنده را داشته باشد را دید.

مکانیزم چکشی، نوآوری کریستوفوری

راه‌حلی که کریستوفوری برای این معضل پیدا کرد، «کوبیدن» سیم برای تولید صدا بود. او مکانیزمی طراحی کرد که در آن، فشار انگشت نوازنده روی کلید، از طریق مجموعه‌ای اهرم، به یک چکش کوچک منتقل می‌شد؛ چکشی که با سرعتی متناسب با فشار وارده، به سیم برخورد کرده و بلافاصله از آن دور می‌شد تا اجازه دهد سیم آزادانه بلرزد و صدا تولید کند. این ایده در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما پیاده‌سازی آن یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های مهندسی مکانیک آن دوره بود.

کریستوفوری برای این‌که چکش بلافاصله پس از برخورد به سیم عقب‌نشینی کند و روی آن باقی نماند (که در غیر این‌صورت ارتعاش سیم متوقف می‌شد)، سازوکاری به نام «اسکیپمنت» (escapement) ابداع کرد. این مکانیزم اجازه می‌داد چکش حتی اگر نوازنده کلید را رها نکرده باشد، از سیم فاصله بگیرد؛ ویژگی‌ای که هنوز هم اساس مکانیزم پیانوهای آکوستیک امروزی است. علاوه بر این، او سیستمی برای قطع‌کردن سریع ارتعاش سیم پس از رهاکردن کلید (دمپر) و همچنین پدالی برای تغییر فاصله‌ چکش تا سیم طراحی کرد که بعدها به پدال «اونا کوردا» (una corda) معروف شد و هنوز در پیانوها استفاده می‌شود.

نام نخستین پیانوی جهان

کریستوفوری نخستین نمونه‌های این ساز جدید را در فاصله‌ سال‌های ۱۶۹۸ تا ۱۷۰۰ ساخت. نام اصلی این ساز «gravicembalo col piano e forte» بود، عبارتی ایتالیایی به معنای «هارپسیکورد با توانایی نواختن ملایم و بلند». همین ویژگی کنترل‌پذیری شدت صدا بود که بعدها نام کامل ساز، یعنی «پیانوفورته» (pianoforte) و در نهایت شکل کوتاه‌شده‌ امروزی آن «پیانو»، از دل آن بیرون آمد.

تنها سندی که از این دوره‌ اولیه‌ اختراع باقی‌مانده، مقاله‌ای است که در سال ۱۷۱۱ توسط شاعر و روزنامه‌نگار ایتالیایی، اسکیپیونه مافئی، در یک نشریه‌ ونیزی منتشر شد. این مقاله که شامل توصیف دقیق مکانیزم چکشی کریستوفوری و حتی نموداری فنی از آن بود، تنها منبع مستند و معتبری است که امروز درباره‌ جزئیات طراحی اولیه‌ پیانو در دست داریم؛ چراکه خود کریستوفوری هیچ‌گاه یادداشت یا نوشته‌ای از کار خود به‌جا نگذاشت.

سرنوشت عجیب یک اختراع بزرگ

شاید عجیب به نظر برسد، اما اختراع پیانو در زمان حیات کریستوفوری تقریباً هیچ توجهی جلب نکرد. ساز جدید او گران‌قیمت، پیچیده در تولید و نسبتاً ناآشنا برای گوش موسیقی‌دوستان دوره‌ باروک بود که به صدای درخشان و براق هارپسیکورد عادت داشتند. کریستوفوری تا پایان عمر خود در ۲۷ ژانویه‌ ۱۷۳۱ تنها چند نمونه از این ساز را ساخت که بخش کوچکی از آن‌ها امروز در موزه‌هایی مانند موزه متروپولیتن نیویورک و موزه سازهای موسیقی لایپزیش نگهداری می‌شود.

نکته‌ جالب این است که ترجمه‌ مقاله‌ اسکیپیونه مافئی به زبان آلمانی، توسط یوهان سباستیان باخ بزرگ خوانده شد. اگرچه روایت‌های تاریخی متفاوتی درباره‌ برخورد اولیه‌ باخ با پیانو وجود دارد، مسلم است که همین ترجمه، جرقه‌ای شد تا سازندگان آلمانی سازهای کیبوردی، برای اولین‌بار جدی به فکر ساخت پیانو بیافتند؛ اتفاقی که بدون آن، شاید اختراع کریستوفوری هرگز از ایتالیا فراتر نمی‌رفت و در حد یک آزمایش کارگاهی فراموش می‌شد.

اولین پیانوی کریستوفوری چه تفاوتی با پیانوی امروزی داشت؟

اگر یک پیانوی کریستوفوری را کنار یک گرند پیانوی امروزی قرار دهیم، تفاوت ظاهری و فنی بسیار زیادی میان آن‌ها دیده می‌شود. نخستین پیانو فقط ۵۴ کلاویه داشت، درحالی‌که پیانوی استاندارد امروزی ۸۸ کلاویه دارد. پیانوی کریستوفوری همچنین پدال‌های رایج امروزی را نداشت و ابعاد و ساختار آن نیز با گرند پیانوی مدرن تفاوت داشت. بااین‌حال، مهم‌ترین بخش یعنی مکانیزم چکش و امکان تغییر شدت صدا با لمس کلید از همان ابتدا در طراحی کریستوفوری حضور داشت و همین موضوع ارزش تاریخی اختراع او را نشان می‌دهد.

آیا افراد دیگری هم ادعای اختراع پیانو را داشتند؟

در تاریخ‌ سازهای شستی‌دار، نام چند سازنده دیگر نیز مطرح می‌شود. برای نمونه، ژان ماریوس در سال ۱۷۱۶ و کریستوف گوتلیب شرودر در سال ۱۷۱۷ طرح‌هایی مرتبط با مکانیزم پیانو ارائه کردند. بااین‌حال، شواهد تاریخی مربوط به ساز کریستوفوری قدیمی‌تر و روشن‌تر است. فهرست سال ۱۷۰۰ خاندان مدیچی به طور مشخص از ساز تازه‌ای با نام کریستوفوری و قابلیت تولید صدای نرم و قوی نام می‌برد. به همین دلیل، منابع معتبر موزه‌ای و دانشگاهی او را مخترع نخستین پیانوی واقعی می‌دانند.

چرا اختراع کریستوفوری اهمیت داشت؟

• اهمیت اختراع کریستوفوری فقط به ساخت یک ساز جدید محدود نمی‌شود. او امکان بیان شدت صدا را به نوازنده سپرد و همین تغییر، زبان موسیقی برای سازهای شستی‌دار را گسترش داد.
• در هارپسیکورد، نوازنده نمی‌توانست شدت هر نت را به شیوه‌ای مشابه پیانو کنترل کند. اما در پیانوی کریستوفوری، نوازنده می‌توانست با تغییر فشار انگشت، واکنش صوتی متفاوتی ایجاد کند.
• این ویژگی بعدها به یکی از مهم‌ترین پایه‌های آهنگ‌ساز و نوازندگی پیانو تبدیل شد. آثار آهنگ‌سازانی مانند موتسارت، بتهوون، شوپن و بسیاری از آهنگ‌سازان بعدی بدون وجود چنین ساز انعطاف‌پذیری شکل متفاوتی پیدا می‌کردند.

زمان مرگ کریستوفوری

بارتولومئو کریستوفوری در سال ۱۷۳۱ میلادی درگذشت. او در زمان زندگی خود به شهرتی که اختراعش بعدها پیدا کرد، دست نیافت و تحول بزرگ پیانو بیشتر در دهه‌ها و قرن‌های بعد شکل گرفت. این موضوع یکی از بخش‌های جالب داستان زندگی او محسوب می‌شود. کریستوفوری ساز مهمی را طراحی کرد که بعدها در موسیقی جهانی جایگاهی ویژه پیدا کرد، اما خودش شاهد اوج محبوبیت پیانو نبود.

جمع‌بندی

بارتولومئو کریستوفوری سازنده ساز ایتالیایی، مخترع نخستین پیانو در دنیاست. شواهد تاریخی معتبر نشان می‌دهند که او حدود سال ۱۷۰۰ در فلورانس و در ارتباط با دربار مدیچی، سازی ساخت که می‌توانست با فشار متفاوت روی کلیدها، هم صدای آرام (piano) و هم صدای قوی (forte) ایجاد کند.

نوآوری اصلی او استفاده از چکش برای ضربه‌زدن به سیم به‌جای مضراب هارپسیکورد بود. او در کنار این ایده، مکانیزم‌هایی مانند escapement، check و دمپر را نیز توسعه داد و پایه فنی پیانوهای نسل‌های بعد را شکل داد. نام نخستین ساز او به مفهوم صدای آرام و قوی (pianoforte) اشاره داشت و بعدها عبارت «piano» رواج یافت. ۹ پیانوی باقی‌مانده از کارگاه او در موزه موسیقی لایپزیگ و نیز دانشکده هنرهای زیبای فلورانس، امروز شواهد زنده‌ای از نخستین مرحله تاریخ این ساز محسوب می‌شوند. بنابراین، وقتی امروز یک پیانو را می‌بینیم، در واقع نتیجه بیش از سه قرن تحول را مشاهده می‌کنیم؛ تحولی که نقطه آغاز آن به کارگاه یک سازنده ساز ایتالیایی در فلورانس حدود سال ۱۷۰۰ بازمی‌گردد.

سوالات متداول

1. مخترع پیانو چه کسی بود؟ بارتولومئو کریستوفوری، سازنده ساز ایتالیایی، نخستین پیانو را حدود سال ۱۷۰۰ در فلورانس ساخت.
2. پیانو در چه سالی اختراع شد؟ نخستین سند معتبر درباره پیانوی کریستوفوری به سال ۱۷۰۰ میلادی تعلق دارد و به همین دلیل حدود سال ۱۷۰۰ را زمان اختراع پیانو در نظر می‌گیرند.
3. نام اصلی و اولیه پیانو چه بود؟ کریستوفوری ساز خود را با نام Gravicembalo col piano e forte معرفی کرد که مفهوم «هارپسیکورد با صدای نرم و قوی» را بیان می کرد.
4. چرا کریستوفوری پیانو را ساخت؟ او می‌خواست محدودیت هارپسیکورد در کنترل شدت صدا را برطرف کند و ساز شستی‌داری بسازد که نوازنده بتواند صدای آرام و قوی را با شدت لمس کلید کنترل کند.
5. اولین پیانوی جهان کجاست؟ یکی از ۹ پیانوی باقی‌مانده از کریستوفوری که در سال ۱۷۲۰ ساخته شد، در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود و قدیمی‌ترین پیانوی باقی‌مانده جهان محسوب می‌شود.

در این مقاله بیوگرافی مخترع پیانو و نحوه ساخت آن را با هم بررسی کردیم. حالا اگر می‌خواهید اطلاعات کاملی از تاریخچه پیانو داشته باشید، می‌توانید این مقاله را هم در سایت سازکالا بخوانید.