بیوگرافی موتزارت

در این نوشتار می‌کوشیم سیر کامل زندگی، آثار، سبک هنری و افسانه‌های پیرامون مرگ موتزارت را به‌صورت جامع و دقیق بررسی کنیم.

زندگی‌نامه موتزارت در یک نگاه 

عنوان	اطلاعات
نام کامل	ولفگانگ آمادئوس موتزارت (Wolfgang Amadeus Mozart)
تاریخ تولد	۲۷ ژانویه ۱۷۵۶
محل تولد	سالزبورگ، امپراتوری مقدس روم
تاریخ درگذشت	۵ دسامبر ۱۷۹۱
محل درگذشت	وین، امپراتوری مقدس روم
سن هنگام مرگ	۳۵ سال
ملیت	اتریشی
پدر	لئوپولد موتزارت؛ آهنگ‌ساز و نوازنده ویولن
مادر	آنا ماریا پرتِل
همسر	کنستانتسه وبر
فرزندان	۶ فرزند؛ ۲ فرزند تا بزرگسالی زنده ماندند
دوره موسیقی	دوره کلاسیک
مهم‌ترین اپراها	عروسی فیگارو، دون ژوان، فلوت سحرآمیز، ایدومنه، ربایش از حرم‌سرا
مشهورترین سمفونی‌ها	شماره ۲۵، شماره ۳۵ «هافنر»، شماره ۳۸ «پراگ»، شماره ۴۰ و شماره ۴۱ «ژوپیتر»
آثار مشهور دیگر	Eine kleine Nachtmusik، رکوئیم در ر مینور، کنسرتوهای پیانو
اثر پایانی مهم	رکوئیم در ر مینور، K. ۶۲۶
علت مرگ	علت قطعی مشخص نیست
محل دفن	گورستان سنت مارکس، وین

تولد و خانواده

ولفگانگ آمادئوس موتزارت در ۲۷ ژانویه ۱۷۵۶ میلادی در شهر سالزبورگ که در آن زمان بخشی از اسقف‌نشین سالزبورگ در امپراتوری مقدس روم بود، به دنیا آمد. نام کامل او در مدارک تعمید به‌صورت یوهانس کریسوستوموس ولفگانگوس تئوفیلوس موتزارت ثبت شده است. پدرش، لئوپولد موتزارت، آهنگ‌ساز، نوازنده ویولن و معلم موسیقی بود که در دربار اسقف اعظم سالزبورگ سمت معاونت کاپلمایستری را برعهده داشت و همچنین رساله‌ای مشهور درباره آموزش ویولن نوشته بود. مادرش، آنا ماریا پرتل، از خانواده‌ای متوسط و متشکل از بزرگان محلی برخاسته بود. از میان هفت فرزند این خانواده، تنها دو تن به بزرگسالی رسیدند: ولفگانگ و خواهر بزرگ‌ترش ماریا آنا، معروف به «نانرل» که او نیز نوازنده‌ای بااستعداد بود.

لئوپولد به‌محض آنکه استعداد فوق‌العاده فرزندانش را دریافت، آموزش موسیقی را در کانون توجه خود قرار داد. نانرل از هفت‌سالگی نزد پدر آموزش کلاویه دید و ولفگانگ سه‌ساله، درحالی‌که کنار خواهرش می‌نشست، به‌سرعت الگوهای هارمونیک و ریتمیک را تقلید کرد. لئوپولد در یکی از نامه‌های خود فرزندش را «معجزه‌ای که خداوند اجازه داد در سالزبورگ زاده شود» توصیف کرده است. موتزارت در چهارسالگی نواختن قطعات ساده را آموخته بود و در پنج‌سالگی نخستین آثار کوتاه خود را نوشت.

کودکی موتسارت و ظهور یک نابغه

استعداد موسیقایی موتزارت از سال‌های بسیار ابتدایی زندگی آشکار شد. او در محیطی بزرگ شد که موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره بود. موتزارت در حدود پنج‌سالگی شروع به نوشتن قطعات موسیقی کرد. قدیمی‌ترین آثار موجود در کاتالوگ امروزی او شامل قطعات کوتاهی برای ساز شستی‌دار هستند که تاریخ آنها به حدود سال ۱۷۶۱، یعنی پنج‌سالگی موتزارت، بازمی‌گردد. توانایی او تنها به حفظ‌کردن قطعات یا اجرای سریع محدود نبود. او در کودکی توانایی آهنگ‌ساز و درک ساختار موسیقی را نیز نشان داد و همین مسئله باعث شد لئوپولد استعداد پسرش را بسیار جدی بگیرد.

سفرهای اروپایی موتزارت

لئوپولد خیلی زود تصمیم گرفت استعداد فرزندانش را در برابر دربارها و اشراف اروپا به نمایش بگذارد. به همین دلیل، دوران کودکی موتزارت با سفرهای طولانی همراه شد. از سال ۱۷۶۳ تا ۱۷۶۶، خانواده موتزارت به مناطقی مانند مونیخ، پاریس، لندن، لاهه، بخش‌هایی از آلمان و سوئیس سفر کردند. ولفگانگ و نانرل در این سفرها برای خانواده‌های اشرافی و دربارها اجرا کردند و ولفگانگ به‌تدریج آثار خودش را نیز در برنامه‌ها قرار داد.

این سفرها برای رشد هنری موتزارت اهمیت زیادی داشتند. او با موسیقی کشورهای مختلف اروپا آشنا شد و با آهنگ‌سازان و نوازندگان گوناگون ارتباط پیدا کرد. یکی از مهم‌ترین اتفاقات این دوره، آشنایی او در لندن با یوهان کریستیان باخ بود. موسیقی باخ جوان بر موتزارت نوجوان تأثیر گذاشت و به گسترش نگاه او به کنسرتو و موسیقی سازی کمک کرد.

موتزارت و ایتالیا

موتزارت در نوجوانی چند سفر مهم به ایتالیا داشت. ایتالیا در آن زمان یکی از مهم‌ترین مراکز اپرا در اروپا بود و این سفرها فرصت ارزشمندی برای آشنایی او با سنت اپرای ایتالیایی فراهم کردند. موتزارت در ایتالیا سفارش‌هایی برای آهنگ‌سازی دریافت کرد و در همان سال‌های نوجوانی توانست توانایی خود را در زمینه اپرا نشان دهد. اپرای Mitridate, re di Ponto که در سال ۱۷۷۰ در میلان روی صحنه رفت، یکی از آثار مهم این دوره است. موفقیت این اثر نشان داد که استعداد موتزارت تنها به اجرای موسیقی محدود نیست و او می‌تواند در عرصه آهنگ‌سازی حرفه‌ای نیز موفق شود.

سال‌های جوانی و کار در سالزبورگ

پس از سفرهای متعدد، موتزارت دوباره به سالزبورگ بازگشت و در ساختار موسیقایی دربار به فعالیت پرداخت. در حدود ۱۶سالگی، او به‌عنوان نوازنده و آهنگ‌ساز در خدمت اسقف اعظم سالزبورگ، هیرونیموس کولورِدو، قرار گرفت. اما رابطه موتزارت با محیط دربار به‌تدریج دشوار شد. او احساس می‌کرد این موقعیت آزادی هنری او را محدود می‌کند. موتزارت در سال ۱۷۷۷ به همراه مادرش سفری را برای پیداکردن موقعیت شغلی بهتر آغاز کرد. او به شهرهایی مانند مانهایم و پاریس رفت، اما نتوانست شغل دائمی موردنظر خود را پیدا کند. در همین دوره مادرش در پاریس درگذشت و این اتفاق ضربه روحی مهمی برای موتزارت بود.

بازگشت به سالزبورگ و جدایی از دربار

موتزارت پس از بازگشت به سالزبورگ در سال ۱۷۷۹ به‌عنوان نوازنده ارگ و آهنگ‌ساز فعالیت کرد، اما همچنان از شرایط کاری خود ناراضی بود. سرانجام در سال ۱۷۸۱ در وین ماند و رابطه کاری خود با کولورِدو را پایان داد. این تصمیم نقطه عطف مهمی در زندگی او بود، زیرا موتزارت عملاً مسیر یک موسیقیدان مستقل را انتخاب کرد. او دیگر نمی‌خواست تنها برای یک دربار خاص کار کند و تلاش کرد از طریق تدریس، اجرای کنسرت، انتشار آثار و دریافت سفارش‌های مختلف درآمد کسب کند.

زندگی موتزارت در وین

وین در دهه ۱۷۸۰ یکی از مهم‌ترین مراکز موسیقی اروپا بود و موتزارت در این شهر به‌سرعت به شهرت رسید. او به‌عنوان نوازنده پیانو، آهنگ‌ساز و مدرس فعالیت می‌کرد و کنسرت‌های متعددی برگزار می‌کرد. بخش مهمی از کنسرتوهای پیانوی او نیز برای اجراهای خودش نوشته شدند. موتزارت در این دوره از نظر هنری به بلوغ رسید و بسیاری از شاهکارهایش را خلق کرد.

ازدواج موتزارت و کنستانتسه وبر

در وین، موتزارت با خانواده وبر آشنا شد و در ۴ اوت ۱۷۸۲، برخلاف میل پدرش لئوپولد، با کنستانتسه وبر ازدواج کرد. این دو در طول زندگی مشترک خود صاحب شش فرزند شدند که تنها دو تن از آن‌ها، کارل توماس و فرانتس کساور ولفگانگ، از دوران کودکی جان سالم به در بردند. رابطه موتزارت با پدرش پس از این ازدواج هرگز به گرمی سابق بازنگشت و لئوپولد تا پایان عمر نسبت به همسر پسرش بدگمان باقی ماند. با این‌همه، کنستانتسه در سال‌های بعد نقش مهمی در حفظ و انتشار میراث هنری موتزارت پس از مرگ او ایفا کرد.

سبک موسیقی و دوره‌های آفرینش

سبک موتزارت را می‌توان در چند مرحله‌ی کلی دنبال کرد: دوره‌ی کودکی که تحت‌تأثیر مستقیم سبک گالانت اروپایی و به‌ویژه یوهان کریستیان باخ شکل گرفت؛ دوره‌ی سالزبورگ که در آن موتزارت زبان موسیقایی شخصی خود را در قالب سمفونی، کنسرتو و موسیقی مذهبی پرورد؛ و سرانجام دوره‌ی وین که اوج بلوغ هنری او را نشان می‌دهد. در این دوره، موتزارت توانست عناصر کنترپوان باخ‌گونه، ظرافت ملودیک سبک گالانت و عمق دراماتیک اپرای ایتالیایی را در یک زبان یکپارچه ادغام کند. تسلط او بر فرم سونات، توانایی خلق ملودی‌های به‌یادماندنی و مهارت در نگارش برای صدای انسانی و سازهای بادی، از ویژگی‌های برجسته‌ی سبک اوست.

مهم‌ترین آثار موتزارت

موتزارت در قالب‌های بسیار متنوعی آهنگ‌سازی کرد. کاتالوگ کِشل، مرجع اصلی شناسایی آثار او، از سال ۱۸۶۲ پایه‌گذاری شد و در سال ۲۰۲۴ نیز نسخه علمی تازه‌ای از آن منتشر شد.

اپراهای موتسارت

اپرا یکی از مهم‌ترین بخش‌های میراث موتزارت است. او از نوجوانی تا سال‌های پایانی عمر خود در این حوزه فعالیت کرد.

مهم‌ترین اپراهای او عبارت‌اند از:

• Mitridate, re di Ponto
• Idomeneo
• Die Entführung aus dem Serail یا «ربایش از حرم‌سرا»
• Le nozze di Figaro یا «عروسی فیگارو»
• Don Giovanni یا «دون ژوان»
• Così fan tutte
• Die Zauberflöte یا «فلوت سحرآمیز»

سه اثر عروسی فیگارو، دون ژوان و همه این‌گونه رفتار می‌کنند با متن‌های لورنزو دا پونته شکل گرفتند و به یکی از مشهورترین همکاری‌های تاریخ اپرا تبدیل شدند. موتزارت در اپرا توانست شخصیت‌های انسانی را با موسیقی معرفی کند. شادی، حسادت، عشق، ترس، فریب، غرور و اضطراب شخصیت‌ها تنها از طریق کلمات منتقل نمی‌شوند؛ موسیقی نیز این احساسات را بیان می‌کند.

سمفونی‌های ولفگانگ آمادئوس

موتزارت بیش از ۴۰ سمفونی در کارنامه خود دارد، هرچند درباره تعداد دقیق سمفونی‌ها و اصالت بعضی آثار اولیه اختلاف‌نظر وجود دارد.

از مشهورترین سمفونی‌های او می‌توان به این آثار اشاره کرد:

1. سمفونی شماره ۲۵ در سل مینور، K. ۱۸۳
2. سمفونی شماره ۳۵ «هافنر»، K. ۳۸۵
3. سمفونی شماره ۳۶ «لینتس»، K. ۴۲۵
4. سمفونی شماره ۳۸ «پراگ»، K. ۵۰۴
5. سمفونی شماره ۴۰ در سل مینور، K. ۵۵۰
6. سمفونی شماره ۴۱ «ژوپیتر»، K. ۵۵۱

سمفونی شماره ۴۰ یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار موسیقی کلاسیک است. در مقابل، سمفونی شماره ۴۱ «ژوپیتر» نمونه‌ای برجسته از توانایی موتزارت در ترکیب فرم، چندصدایی و پیچیدگی موسیقایی است.

کنسرتوهای پیانو

موتزارت در زمینه کنسرتو نیز نقش بسیار مهمی داشت. کنسرتوهای پیانوی او به‌ویژه در دوره وین به اوج رسیدند.

از مشهورترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کنسرتو پیانو شماره ۲۰ در ر مینور، K. ۴۶۶
• کنسرتو پیانو شماره ۲۱ در دو ماژور، K. ۴۶۷
• کنسرتو پیانو شماره ۲۳ در لا ماژور، K. ۴۸۸
• کنسرتو پیانو شماره ۲۴ در دو مینور، K. ۴۹۱
• کنسرتو پیانو شماره ۲۶ در ر ماژور، K. ۵۳۷
• کنسرتو پیانو شماره ۲۷ در سی‌بمل ماژور، K. ۵۹۵

موسیقی مجلسی موتزارت

موتزارت در موسیقی مجلسی نیز آثار مهمی ساخت. کوارتت‌های زهی، کوئینتت‌ها و سونات‌های او از آثار مهم دوره کلاسیک محسوب می‌شوند. او تحت‌تأثیر یوزف هایدن قرار گرفت و بعدها مجموعه‌ای از کوارتت‌های زهی خود را به او تقدیم کرد. هایدن نیز احترام زیادی برای توانایی موتزارت قائل بود.

یکی از مشهورترین آثار موتزارت Eine kleine Nachtmusik، K. ۵۲۵ است. این اثر در سال ۱۷۸۷ نوشته شد و در اصل یک سرناد برای گروه زهی بود. موومان اول آن به دلیل ملودی روشن و ریتم پرانرژی، یکی از شناخته‌شده‌ترین قطعات موسیقی کلاسیک در جهان است. نام آلمانی اثر معمولاً به «یک موسیقی شبانه کوچک» یا «یک سرناد کوچک شبانه» ترجمه می‌شود.

موسیقی مذهبی و رکوئیم موتزارت

در میان آثار مذهبی موتزارت، رکوئیم در ر مینور، K. ۶۲۶ جایگاه ویژه‌ای دارد. موتزارت این اثر را در آخرین دوره زندگی خود آغاز کرد، اما پیش از تکمیل آن درگذشت. پس از مرگ او، شاگردش فرانتس زاور زوسمایر با استفاده از طرح‌ها و بخش‌های باقی‌مانده، کار را تکمیل کرد. رکوئیم بعدها به یکی از مشهورترین آثار موسیقی مذهبی تبدیل شد و داستان سفارش ناشناس آن نیز به افسانه‌های زیادی درباره زندگی موتزارت دامن زد.

سال‌های پایانی زندگی موتسارت

سال ۱۷۹۱ یکی از پربارترین و درعین‌حال دشوارترین سال‌های زندگی موتزارت بود. او در این سال آثاری مهم ساخت و درگیر چند پروژه مختلف بود. فلوت سحرآمیز روی صحنه رفت و مورد استقبال قرار گرفت. او همچنین اپرای La clemenza di Tito را ساخت و روی رکوئیم کار کرد. در همین دوره وضعیت جسمی او رو به وخامت گذاشت.

بیماری و مرگ ولفگانگ موتزارت

موتزارت در هفته‌های پایانی سال ۱۷۹۱ به‌شدت بیمار شد و در ۵ دسامبر ۱۷۹۱ در وین درگذشت. او هنگام مرگ تنها ۳۵ سال داشت. علت دقیق مرگ او هنوز مشخص نیست. در طول تاریخ نظریه‌های مختلفی درباره بیماری او مطرح شده است، اما نبود امکانات پزشکی و کالبدشکافی مدرن در آن زمان اجازه نمی‌دهد علت قطعی مرگ را با اطمینان تعیین کنیم. یکی از مشهورترین داستان‌ها ادعا می‌کند که موتزارت به دست آهنگ‌ساز ایتالیایی آنتونیو سالیِری مسموم شد، اما این روایت پشتوانه تاریخی معتبر ندارد و بیشتر از طریق آثار ادبی و نمایشی گسترش پیدا کرد.

موتزارت در وین دفن شد و محل دقیق قبر او امروزه مشخص نیست. بااین‌حال، شیوه دفن او باید در چارچوب مقررات و سنت‌های تدفین وین در اواخر قرن هجدهم بررسی شود و نمی‌توان صرفاً از نامشخص بودن محل قبر نتیجه گرفت که او کاملاً بی‌اعتنا یا بی‌احترام دفن شد.

جمع‌بندی

زندگی ولفگانگ آمادئوس موتزارت، از کودکی معجزه‌آسا در سالزبورگ تا اوج درخشش هنری در وین و مرگ زودهنگام و مرموزش، یکی از الهام‌بخش‌ترین و درعین‌حال تراژیک‌ترین سرگذشت‌های تاریخ موسیقی است. او در کوتاه‌ترین بازه‌ی زمانی ممکن، میراثی آفرید که همچنان پس از بیش از دویست و سی‌سال، قلب و ذهن میلیون‌ها شنونده را در سراسر جهان تسخیر می‌کند. شاید بهترین توصیف از جایگاه موتزارت را بتوان در این واقعیت خلاصه کرد که او نه‌تنها یکی از بزرگ‌ترین آهنگ‌سازان دوران کلاسیک، بلکه یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های کل تاریخ هنر بشری به شمار می‌رود.